زنده ياد مجيد طربي و اسحق سهرابي   

 

                 نذر كردم گر از اين غم بدر آيم روزي           تا در ميكده شادان و غزلخوان بروم

فضايل و رذايل تعريف شده در اجتماع گاهي اوقات جاي يكديگر مي نشينند و بد تعريف مي شوند. هميشه وقتي با وقار بنشيني و حرف بزني ، نگاهت را به هر طرف ندواني ، همه را نبيني و در يك كلام آنچه كه شايسته  است ببيني ، به ديگران اعتنايي نداشته باشي ، به جا بخندي و با صدايي همراه با نجابت بگويي و بخواني و .... تا بو و حريم شخصي را رعايت كني ، يقيناً همه كاراي ديگر كه در تعريف فوق نگنجد جزء رذايل محسوب مي نمايي و انجام آن كارها را موجبات تحفيف شاُن و مرتبت انسانها . از طرفي وقتي به تسبيح و سجاده و دلق و عبادات تعريف شده و مناسك و اعمال وابسته به تدًين مي نگريم و اهل ايمان و مذهب را در هاله اي از تقدس در خور مي دانيم ، اعمالي طرب انگيز و سرخوشانه درست نوعي هنجارشكني و يا تقابل با آن محسوب مي گردد . كمااينكه در تمامي دوره هاي تاريخ بشريت هميشه وزين بودن ، فاخر زيستن و مقدس بودن- جايگاه خاص خود را داشته و علاوه بر اينكه طرفداران بسياري هم داشته و دارد – در قالب تعليمات و آموزشهاي مذهبي حكومتي و چه بصورت منطقه اي و جه جهاني مطرح بوده و هست ، امًا در تقابل يا توازي موارد اشاره شده ديده مي شود كه هر گاه عالمي – دانشمندي – عارفي – دلسوخته اي به نكته اي به تعريف عرفا نقطة شهود و ادراك مي رسد ، هنجار شكني در مقابل تعليمات خويش را تنها راه يا بهترين طريق بيان يافته ها يا اعتراض ميداند . ..

. از سر و وضع پريشان و لباسهاي مندرس گرفته تا بي اعتنايي به حريم ها و سهل انگاشتن همه خلقت و خلق و بي حاصل دانستن مدرسه و مكتب و .... اينها نوعي به تنگ آمدن از تعليمات نيز محسوب مي شود . گويي هميشه در اعتراض نياز به سلاح و جنگ و خونريزي نيست ، مي توان نوعي ديگر نيز اعتراض كرد . به همان اندازه كه فرق گوناگون صوفيه در اعتراض عليه اوضاع موجود دست به هنجارشكني زده و حال چقدر توفيق داشته يا نداشته كه داوري اش را به پاي مردم مي گذاريم . شايد باز بيشتر از آنها مطربان دوره گرد كه كوليانه – خانه بردوش سرخوش از فقر گرسنگي و البته به ضرورت نان وسيله اي براي اعتراض يا شكننده هنجارهاي اجتماعي محسوب مي شوند .با اين تفاوت كه دسته اول عالماً و عامداً پای به این وادی پرخوف و خطر می گذارند و دسته دوم یعنی خنیاگران – رامشگران و نوازندگان دوره گرد – بدون پشتوانه علمي و صرفاً بر اساس نياز دروني و بيروني وارد اين عرصه مي شوند . نمي خواهم ارزش يك گروه را بر ديگري تبيين كنم و اصلاً رسالت ما شايد اين نباشد اما در هر صورت هر دو گونه اعتراض آثاري در خور در اجتماع جهاني و خاصه كشورهايي با ساختار مذهبي تر گذاشته كه نمي توان منكر آنها شد . مطربه و نوازندگان دوره گرد ابتداي ورود به يك جامعه بسيار بي توجه به بد و خوب اجتماع كارشان را انجام مي دهند و اگر مدتي در آن جامعه بمانند و ارزشها و ضد ارزشهاي جامعه را متوجه شوند به مرور كمي انعطاف بخرج مي دهند . علاوه بر اينكه ياد مي گيرند كه در غم هاي مردم در كسوت نوازنده حضور يابند و با آنها همدردي كنند ، به مقدسات آن جامعه حرمت نهند و در تقابل آنچه كه مردم مي خواهند و دارند بر نيايند . علاوه بر اينها كه خيلي هم كار سختي نيست ميدانند كه در شادي هاي مردم بايستي نوعي طرب انگيزانند كه براي مردم قابل درك تحمل باشد و از جنس شادي هاي خود مردم و جامعه باشد . جداي از اينها يكي از مهمترين كارهايي كه مطربان تازه از راه رسيده انجام مي دهند از مردم و علاقمندان به موسيقي آن مناطق يا گاهي نوازندگان با وقار و گوشه نشين جوامع قطعات ، مقام ها و ترانه هاي آنها را مي آموزند و به شكل دلپذيري اجرا مي كنند . شايد هم تغييراتي در اجرا ايجاد كنند كه اجتناب ناپذير است اما صرف اجراي موسيقي بصورت حرفه اي باعث مي شود كه افراد زيادي از اجتماع كه زبان اعتراض ندارند يا منصفانه تر بگويم زبان بيان احساسي ندارند به سوي آنها ( مطربان ) كشيده شوند

 

بسيار ديده شده حتي خوانين و امراء و اشراف از وجود خنياگران و رامشگرن بومي و دوره گرد براي گذراندن لحظات و گاهي موارد بصورت دائمي استفاده مي نمايند و همدم و همنشين با آنان مي شوند . در گيلان هم بسيار ديده شده كه خوانين و اربابان منطقه يا بقولي اشراف بومي براي خود نوازندگاني را به خدمت مي گرفتند و البته در بسياري موارد باعث فاخر نمودن موسيقي نيز شدند . به اين تعبير كه در موسيقي مطربي واژه ها و كلمات سخيف و مستهجن و بدور از آداب اجتماعي استفاده ميشود كه در دربار خوانين به دليل تربيت و حجب و حياء و رعايت احوال اندرونيان از استفاده مستقيم از آن واژه ها و عبارات پرهيز و در واقع ممانعت مي شد . نوازندگان مجالس خوانين گيلان نيز در پي اجراي وزين تر و قابل تأمل تر آوازها و قطعات به وجهه اجتماعي قابل پذيرشي دست مي يابند كه نمونه چنين اجراهايي را در موسيقي گيلان بسيار ديده و شنيده ايم . باور كنيد مطرب ها  و نوازنده هايي كه به هر دليلي به مجالس اشراف و خوانين راه نيافته اند هم از نظر فرم و ريتم اجرائي بي پرواتر عمل كرده اند و هم كارها و اندوخته ها يا حافظه موسيقايي آنها محدودتر باقي مانده است . چون مطربهايي كه گرداننده مجالس وزين بودند هميشه دنبال داستانها ، منظومه ها و اشعار خاصي با وزن و ريتم سنگين تر بودند تا بتوانند مابين غم و شادي اجراي موسيقي خود توازن برقرار كنند . البته نمي خواهم بگويم كه داستانها و ترانه هايي مانند زرنگيس ، هيبت ، رعنا ، كوشتاي ، ليلي جوني و .... در محضر خوانين توليد و پرداخته شده . نه به هيچ وجه اينگونه نمي انديشم . تمامي داستانهاي عاشقانه و منظومه هاي بلند و كوتاه تراژديك يا شادي آور پي آمد اتفاقات واقعي و كاملاً محسوس و ملموس اجتماعي بوده و نوازندگان بومي در هر كجا كه بخواهند اين مقام ها را اجرا كنند نمي توانند به ساختار آن دست ببرند . ولي بايد قبول كنيم كه همه مجالس و صاحبان مجالس يكسان نمي انديشند و اين تفاوتها مي تواند در بسياري موارد نقش تعیين كننده داشته باشد . بديهي است در مجالس مردم عادي صاحبان مجالس خيلي نمي توانند سليقة خود را به جماعت مطرب غالب كنند ، يعني زورشان به آنها نمي چربد . خود نوازنده هم با غرور خاصي كه دارد خيلي اجازه دخالت ديگران را در كار خودش نمي دهد . ولي همين نوازنده وقتي در مجلس بزرگان دعوت مي شود ، خيلي مراعات حال مجلس را مي كند و ترجيحاً از مقام هاي سنگين تر و ترانه هايي با وقار بيشتر استفاده مي كند . پس مي توان گفت يكي از دلايل حفظ وقار موسيقايي و يا مطرح شدن و ماندگار شدن مقام ها و ملوديهاي وزين در عرصة موسيقي گيل و گالش سليقه هاي عده اي خاص مي تواند باشد.

 

پايان بخش اول                                      ادامه دارد