درس برداشت از بناهای تاریخی فرصتی بود تا از نزدیک با اهالی بافت سنتی محله گابنه و پوردسر لاهیجان آشنا شویم . مسلماً یک معمار یا هر کسی که به پیشینه و هویت یک سامان علاقه مند باشد از کنار یک محله قدیمی بی تفاوت عبور نمی کند. ما نیز قبلاً از این قبیل محله ها عبور کرده بودیم . به آجرهایشان دست کشیده بودیم. از درهای قدیمی شان عکس گرفته بودیم . از دیدن سقف سفالی و یک دستشان کیف کرده بودیم . اما  کجا پای صحبت ساکنانشان نشسته بودیم ؟ کی به مشکلاتشان دقیق شده بودیم ؟ که رادوار، عبور می کند و در عبور از  محله مگر می توان با ساکنینش همدل گشت؟ خاصیت عبور ، با سرعت گذشتن است و خاصیت سرعت ، سرسری دیدن.

 

این بار اما موضوع فرق داشت. این بار در می زدیم . منتظر او که آنسوی در بود می ماندیم. تلاش می کردیم با او رابطه برقرار کنیم . اگر موفق می شدیم داخل حیاط می رفتیم . اگر صمیمی می شدیم ، داخل خانه می رفتیم . و اگر دوست می شدیم چند باری مهمان این خانه بودیم . این بار اینقدر در کوچه های گابنه رفت و آمد داشتیم و در بازار پوردسر مکث کردیم که دیگر غریبه نباشیم. دسته های دانشجویی باشیم که اگر چه عده ای به چشم مزاحم به ما می نگرند ، عده ای هم نگاهشان دم از آشنایی می زند . و شاید کسانی هم منتظر ما باشند. در متن رفته ایم و در متن رفتن ، به تنهایی کافی است برای اینکه بدانیم آنجا چه می گذرد ، چگونه مردمی در این محلات می زیند، چه طور زندگی می کنند و با آنها چگونه رفتار می شود؟

من ساکنین این محله را به 4 دسته تقسیم کرده ام:

دسته اول پیرزنان و پیر مردانی هستند که از سر ناچاری و بی کسی در این گوشه زندگی می کنند . اگر صاحبِ خانه ها باشند ، نگهبانان سنت های خود هستند و چشم انداز وراث منتظر در پس زمینه زندگیشان چندان شیرین نمی نماید. اگر سرایدار یا مستأجر باشند  پاسدار اموال دیگری اند. نگهبانانی بی ضرر که تحمل زندگی در شرایط سخت خانه ای قدیمی را دارند. خانه آقای شرفی در محله گابنه یکی از این نمونه هاست.

دسته دوم خانواده های ساکن در بافت اند. این خانواده ها یا مستأجرانی هستند که به خاطر بضاعت مالی شان درخانه ای قدیمی  در محله ای با شرایط فوق زندگی می کنند، یا صاحب ملک اند و مایلند خانه شان را بریزند و به جای آن آپارتمانی چند طبقه بسازند. عمدتاً توان مالی این کار را ندارند و  در فکر اند که در آینده نزدیک تصمیمشان را عملی کنند. عده کمی هم به دلیل همجواری این مناطق با مسجد اکبریه و تکیه گابنه و به دلیل خصوصیت مذهبی بافت فوق مایل به زندگی در آن می باشند. خانواده های ساکن اکثراً مغازه دارانی هستند که محل کسبشان به محل زندگیشان نزدیک است.(مخصوصاً در پوردسر) این یکی دیگر از دلایلی است که آنها را وادار می کند در این محلات زندگی کنند.

دسته سوم افراد رانده شده از جامعه و اکثراً معتاد و یا فروشنده مواد مخدر هستند. قشری که جامعه دوست ندارد ببیندشان ، و آنها نیز متقابلاً پنهان بودن را بیشتر می پسندند. این عده در باغها وگوشه های دنج این «قدیمی محله »  به کار و بار خود می پردازند. و هر چه کمتر دیده شوند بهتراست .که وجدان جامعه را کمتر قلقلک می دهند .

دسته چهارم خانواده های قدیمی و معروف لاهیجان هستند که به ارزش خانه خود آگاهند(بیشتر در پوردسر). این خانه ها از طرف میراث فرهنگی شناسایی و با ارزش تشخیص داده شده . بیشترگروه های معمار برای کار به این خانه ها فرستاده شده اند. شاید مهمترینشان خانه کیاموسوی در پوردسر باشد که دارای ارسی های بی نظیر و قدمت بالای تاریخی است و مورد مناسبی برای تمرکز مطالعات معماری بوده است . در این میان خانواده محترم کیا موسوی شاکی هستند که حتی اجازه تعمیر گوشه ای از سقفشان را ندارند . گله مندند که رفتار شایسته و احترام آمیزی با ایشان نمی شود و معتقدند میراث فرهنگی با آنها مانند سرایدار خانه رفتار می کند نه صاحب ملک!

خانه کیاموسوی

 

عده ای از اهالی به هیچ وجه با گروه های معماری و شهرسازی همکاری نمی کنند . و اگر پای درددلشان بنشینیم می بینیم کاملاً حق دارند.

یادمان نمی رود رفتار پیرمرد را  وقتی در خانه اش را گشود : سلام آقا ، ما دانشجوی معماری هستیم. پیرمرد برافروخته جواب داد : خب چه کار کنم که دانشجوی معماری هستید ؟ و در پاسخ تقاضای من که امکان دارد به خانه تان نگاهی بیندازیم ؟ سه بار تکرار کرد: نه! نه! نه! و در را محکم بست.

در پایان این دسته بندی تعداد زیادی خانه می ماند که ساکن ندارند. این خانه ها به حال خود رها شده اند تا خراب شوند.( علت این تصمیم عمدتاً دعواهای ارثی ،. بی ارزش دانستن خانه  ویا دور بودن صاحب خانه و ناتوانی از حفظ خانه بوده). این مکان ها نیز می توانند محله را تخریب شده یا نا امن جلوه دهند. خانه چایچی ها در محله گابنه که به حال خود رها شده نمونه واضحی از این دسته خانه هاست.                 خانه متروک متعلق به خانواده چایچی

                                            

 بافت زیبای محلات لاهیجان در پشت چهره اش انبوهی از نارضایتی و گله و دلگیری و ناچاری دارد. مردم ذله اند. محله گابنه گویی فراموش شده است. گوشه ای است برای زندگی عده ای که  به علت فقر، کهولت سن ، یا نابسامانی های اجتماعی ، جامعه دیدنشان را کمتر تاب می آورد .شهرداری برای زنده نگه داشتن این محله چه کمکی می کند؟

 آیا برای خانه های این مناطق مرمت اصولی پیش بینی می شود؟در سیاست های شهری جایی و بودجه ای به این قبیل محلات اختصاص داده می شود؟ آیا برای حل معضل اعتیاد در این محلات (به دلیل بافت کهنه و فقیر آن) هیچ تمهیدی اختیار می شود؟

آیا  بهتر نیست میراث فرهنگی ( اگر قصد حفاظت از خانه ها را دارد ) ، تسهیلاتی برای ساکنان خانه های فوق در نظر بگیرد ، با آنها محترمانه رفتار کند و در صورت لزوم خانه ها را خریداری کند ؟ اگر خانه ارزش دارد و شایسته احترام است، آیا ساکنان آن ارزش ندارند و شایسته احترام نیستند؟ در حال حاضر مردم همه گروه ها و محققان معماری وشهرسازی را عواملی مزاحم و بی چشم ورو قلمداد می کنند. وقتی مردم به ما اعتماد ندارند آیا می توان آنها را  برای حفظ خانه هایشان آگاه کرد؟ در گفتگوهای شفاهی با خبر شدیم که در صورت ارائه طرح توسط محققین شهرسازی و تصویب آن ، میراث فرهنگی بودجه لازم را برای اینکار اختصاص خواهد داد. اما به محض اینکه پا را از حریم پرسش فراتر بگذاریم کمبود بودجه و بوروکراسی اداری و ... علم می شوند و عملاً می بیینیم که مشکلات اجرایی تا چه حدی است.

مسلماً در صورت تمایل شهرداری لاهیجان به حفظ بافت فوق و کمک گرفتن از نیروی متخصص ، پیشنهادهای زیادی برای اینکار وجود دارد.

مسجد اکبریه در محله گابنه و بازار و تکیه پوردسر در محله پوردسر نقاط حساسی هستند که خود در پیدایش و پویایی محله نقشی اصلی دارند. تقویت نقاط کلیدی فوق ، می تواند اولین گام برای حفاظت از این محلات به حساب بیاید. اندیشیدن به مسائلی از قبیل پارکینگ ، برای حل معضل عبور ماشین در کوچه ها ، می تواند شروعی دیگر برای کمک به حفظ بافت باشد. اما همه این ها در صورتی است که تمایلی به نگهداری این مناطق وجود داشته باشد.  لازم به ذکر است نگاه من به بافت سنتی لاهیجان تنها برای حفظ آن به صورت قدیمی و تاریخی نیست . بلکه اولویت را به خانواده های ساکن در این بافت می دهم. این محله باید به منطقه ای امن و مطبوع برای ساکنانش تبدیل شود. و در این پروسه به خصوصیات تاریخی بافت نیز توجه شود. از نظر من این مسأله آنقدر ارزش دارد که نهاد های مربوط به طور ویژه به آن توجه کنند. کافی است کمی به تجربه شهرهای تاریخی جهان و حتی ایران توجه کنیم. بافت زنده پوردسر و بافت نیمه جان گابنه اهمیت این پیگیری را دارد.

                                                                         بازار پوردسر

تجربه موزه مساکن روستایی گیلان نشان داد اگر مردم به اهمیت قضیه آگاه شوند و به معمار و گروه همراهش اعتماد کنند نه تنها مشکلی ایجاد نمی کنند بلکه با تمام توان خود به پیشبرد پروژه کمک می کنند. بوده اند کسانی که با آغوش باز از ما استقبال کرده اند. صرفاً به این دلیل که اندکی به حرفها و درد دل هایشان گوش کرده ایم. ما که بر طبل حفاظت از محلات و بافت های سنتی می کوبیم ، چقدر به نیاز های مردم این مناطق توجه کرده ایم ؟ چگونه از کسی که نیازهای اولیه اش از جمله نان و مسکن مناسب تأمین نشده انتظار داریم به بافت شهری ، هویت بومی و مسائلی از این دست بیندیشد. آیا آنها نباید از مسکن مناسب بهره مند شوند؟ آیا آنها محکوم اند در شرایط سخت اقتصادی ، با مسائل مختلف ذکر شده دست و پنجه نرم کنند و بار هویت خواهی و اصالت جویی ما  را نیز به دوش بکشند؟

زندگی اینجا ، لنگ لنگان به راهش ادامه می دهد. گذر چون منی تنها از سر ناچاری به این محله می افتد. برایشان موعظه می کنم که بافتتان را حفظ کنید.خرابش نکنید. اما مسلماً  آنجا را برای زندگی انتخاب نمی کنم. محله گابنه زیباست. تو در آن زندگی کن و من از زیبایی اش ، از اصالتش و از قدمتش لذت می برم.  خانه های پوردسر با ارزش است. تو آنها را تمیز کن، مرمت کن. با کاستی هایشان بساز و من هر وقت به مفاهیم انتزاعی زیبایی چون هویت اندیشیدم ، آنها را و تو را ، سوژه ای می کنم برای مطالعاتم. قبول؟

خانه پاکدل